Gepubliceerd in de Binnenkrant, winter 2023

De zelfbenoemde chroniqueur van d’Oude Stadt zou niet graag de mensen de kost willen geven, die niet weten dat er officieel twee talen zijn in het dichtbevolkte Nederland. De belangrijkste taal is natuurlijk Nederlands. Wereldwijd spreken ongeveer 25 miljoen mensen het Nederlands als moedertaal. In Nederland ruim 17 miljoen, in België 6 miljoen Vlamingen, in Suriname 500.000 en een bescheidenheid van mensen op de Nederlandse Antillen en Aruba. Dat maakt van het Nederlands één van de veertig meest gesproken talen ter wereld. Het komt op de achtste plaats van de 24 officiële talen in de Europese Unie. De tweede taal in Nederland is het Fries, dat wordt gesproken door ongeveer 600.000 mensen, voornamelijk woonachtig in de provincie Friesland. De chroniqueur van deze werelderfgoedstad zou wel eens willen weten, hoeveel Friezen er in Amsterdam wonen. De groep Friese migranten, die naar Amsterdam trokken bestond in de 17de en 18de eeuw voornamelijk uit stedelingen, afkomstig uit Harlingen en Leeuwarden. In de 19de eeuw veranderde dat. De agrarische crisis van 1880 betekende, dat velen op het Friese platteland werkloos werden. Toen waren het juist plattelanders die vertrokken en zich vestigden in Amsterdam. De meesten hadden weinig scholing en togen aan het werk als arbeider of timmerman, maar ook veel scheepvaartpersoneel kwam destijds naar het westen. Na de eeuwwisseling kwamen daar ambtenaren, politieagenten en onderwijzers bij. Ze werden Fries-om-utens (Friezen buiten Friesland). Zijn er binnen de Singelgracht ook antieke huizen, die iets van verwantschap met Friesland laten zien? Het aantal is schaars, maar Singel 24 uit 1761 is een mooi voorbeeld, dat werd gebouwd voor de cargadoor Volkert de Fries. Op het lambrequin - een over de rand geplooide versiering – is de naam Vriesland te zien. Het pand kent een gave, complete stijlkamer aan de voorkant van de hoofdverdieping. Ook één van de Zeven Provinciehuizen op Prinsengracht 681 tot en met 693 tegenover het voormalig Paleis van Justitie, draagt de naam Vriesland, als één van de zeven gewesten van de Republiek. Ze zijn tussen 1714 en 1715 gebouwd door Benjamin Dutry (1668-1751), zoon van een Franse immigrant. Hij kocht de grond langs de Prinsengracht voor 18.000 gulden op een veiling in 1714. De toeristen in het nieuwe 7-sterren hotel Rosewood, dat aan de overkant in het voormalig Paleis van Justitie komt, betalen misschien wel evenveel voor een weekje logeren aan de gracht… Tot slot vinden we in de Sint Luciënsteeg 27 een gevelsteen uit 1745 met een kroon met ter weerszijden de letters GE en T en daaronder het woord Leeuwaarden. Dit is een rebus voor het opschrift “Het Gekroont Leeuwaarden”. De steen is afkomstig van Bethaniënstraat 25 en werd daar geplaatst door de uit Leeuwarden afkomstige Jan Klemrinck. In de omgeving van de Bethaniënstraat, vlakbij het hoofdkantoor van de Verenigde Oost-Indische Compagnie in de Oude Hoogstraat, waren veel logementen om de toestroom van buitenlui, die wilden aanmonsteren op te vangen. Het Gekroont Leeuwaarden was één van deze logementen. Het pand is in 1921 uitgebrand en de steen herplaatst in de Sint Luciënsteeg. Veel hebben de Friezen niet achtergelaten, maar de Friezen zijn waarschijnlijk gewoon aan het werk gegaan en zochten wel elkaars gezelschap op in zogeheten kriten, ofwel een Friese Vereniging. De meeste Amsterdamse kriten zijn inmiddels ter ziele, maar er is nog steeds een Friese kaatsvereniging in Amsterdam. Zou er in deze antieke huizen met Friese wortels iemand nog Fries spreken en /of verstaan?